Ludy Tureckie w Federacji Rosyjskiej we własnych republikach (w tys.) 1926 – 2010

We wł. Rep. 1926 % 1989 % 2002 % Poza 2002 Tot. 2002 2010 % Poza 2010 Tot. 2010 Szkoły[1] 2002 Uczniowe[2]2002
Tatarzy[3] Brak danych 1.575.361 43,3 2.000.116 52,9 3.554.485 5.554.601 2.042.543 54 3.268.151 5.310.649 2.166+2.466 165.909+515.715
Włada jęz.             4.488.300       4.280.718    
Baszkirzy 625.845 23,5    863.808 21,9 1.221.302 29,8    452.087 1.673.389 1.172.287 29,5    412.267 1.584.554 911+1.425   66.556+165.259
Włada jęz.               1.193.000       1.152.404    
Czuwasze 667.695 74,6   906.922 67,8   889.268 67,7   747.826 1.637.094   814.750 67,7   621.122 1.435.872 571+451 26.603+110.670
Włada jęz.             1.253.100       1.042.989    
Jakuci Brak danych   365.236 33,4   432.290 45,5     11.562    443.852   466.492 49,9     11.593    478.085 443+92 73.728+16.674
Włada jęz.           407.496        413.600           450.140    
Tuwińczycy Brak danych   198.448 64,3    235.313 77,0        8.131    243.442   249.299 82     14.635    263.934 153+147 29.332+25.162
Włada jęz.                  242.754          253.673    
Ałtajczycy  42.213 42,4     59.130 31,0      67.745[4] 33,5         brak      67.239     68.814 33,9       6.999      74.238 64+128 3.177+11.748
Włada jęz.                    65.534            55.720    
Chaka  44.219 49,8     62.859 11,1      65.421 12,0      10.201      75.622     63.643 12,1       9.316      72.959 12+92 341+7.934
Włada jęz.                    52.217            42.604    
Kumycy  87.960 11,2   231.805 12,9    365.804 14,2      56.605    422.409   431.736 14,9     71.324    503.060 71+˛176 11.967+45.345
Włada jęz.                  408.900           426.212    
Nogaje D.  26.086  3,3    28.294  1,6     38.168  1,5      52.498      90.666     40.407    1,4     63.253    103.660 0+65     0+10.007
Włada jęz.                    90.020            87.119    
Bałkarzy 33.197 16,3    70.793  9,4    104.951 11,6        3.475    108.426   108.577  12,7        4.347   112.924 5+89 225+14.103
Karaczaje 52.875 52,0  129.449 31,2    168.198 38,5      23.984    192.182   194.324   41     24.079   218.403 0+111      0+28.529
Razem B/K 86.072    200.242      273.149        27.459    300.608   302.901       28.426    331.327    
Włada jęz.                  302.748          305.364    
Razem     4.492.105   5.588.576   4.920.346 10.508.922 5.651.297   4.541.863 10.193160   377.838+951.146

[1] Pierwsza cyfra wskazuje liczbę szkół z ojczystym językiem wykładowym, druga z  językiem ojczystym jako przedmiotem
[2] Pierwsza cyfra wskazuje liczbę uczniów pobierających naukę w język ojczystym u, druga liczbę uczących się  języka ojczystego tylko jako  przedmiotu
[3] W tym Tatarzy prawosławni Kiriaszeni – 34.822, a w Tatarstanie 29.962 w 2010 roku
[4] Ałtajczycy razem z Telengitami I innymi drobnymi grupami w swej republice; sami – 62.192
 Wszyscy znający język tuwiński, a dalej ałtajski, chakaski, nogajski i karaczajsko-bałkarski
Przedstawiciele narodów posiadających własne państwa w Azji oraz prawosławni tureccy Gagauz
  2002 2010
Muzułmańskie narody tureckie spoza FR
Azerowie 621.840   603.070
Turcy Meschetyńscy   95.672   105.058
Kazachowie 653.962    647.732 
Kirgizi 31.808    103.422 
Uzbecy 122.916    289.852
Turkmeni   33.053      36.885 
Turcy razem   1.786.019
Inni muzułmanie z Azji Środkowej
Tadżycy      200.303
Razem   1.986.322
Gagauzi 12.210      13.690 
 
Wnioski:
W  sumie w FR mieszka ponad 10 mln Turków posiadających własne republiki. Do tego należy jeszcze doliczyć ok. 2 mln przedstawicieli narodów tureckich spoza Federacji Rosyjskiej. Oprócz Turków wschodnich i Kiriaszenów oraz Czuwaszy wszyscy są muzułmanami. Muzułmanami są również narody górskie Kaukazu (patrz: Gorcy) oraz Tadżycy  z Tadżykistanu.
Ludy tureckie – liczba nie władających własnym językiem największa jest u Tatarów, Baszkirów, Czuwaszy i Chaka – w sumie – ok. 1,8 mln. Wszystkich Turków zrusyfikowanych jest ok. 2 mln.
 
Eweni i Ewenkowie oraz 9 tys. Rosjan włada jakuckim.
 
Przymusowa rusyfikacja Tatarstanu – zmuszenie do powtórnego przyjęcia cyrlicy – 2000 r.
 
Największa emigracja Tatarów z republiki na Syberią do pracy w centrach przemysłowych. Wynikiem jest masowa rusyfikacja. Jedyny naród turecki, który wykazał spadek liczebności.

Turcy pod względem językowym dzielą się na 5 grup:
 

  1. Kipczacy (Kipczacki: karakałpacki, kazachski, kirgiski, tatarski, baszkirski, kumycki, nogajski, karaczajo-bałkarski)
    1. Grupa Bulgar - Tatarzy i Baszkirzy
    2. Grupa Oguz - Tatarzy Krymscy, Kumykowi, Karaczajowie i Bałkarzy
    3. Grupa Nogai - Nogajowie, Kazachowie, Kirgizi, Karakałpacy, języki Płd. Ałtaju i kilka dialektów uzbeckich
  2. Karluk,
    1. Grupa Uzbek  (Uzbecy Chiwy)
    2. Grupa Ujgur
  3. Oguz,
    1. Turkmeni
    2. Seldżucy – nasi Turcy i Azerowie
    3. Gagauz
  4. Bulgar – to są Czuwasze, prawosławni (potomkowie współczesnych chana Asparucha - Bułgaria)
     
  5. Wschodni Turcy na Ałtaju (praktycznie wymarła) – grupa staroujgurska: chakassa, tuwiński, jakucki, buddyści, prawosławni z szamanizmem lub na odwrót.

 Struktura narodowa w republikach tureckich i dynamika zmian

  1989 2002 2010 2002  Poza Republiką  czł. nar. tytularnego 2010  Poza Republiką  czł. nar. tytularnego Władający danym językiem
2002		 Władający danym językiem
2010		 Liczebnośćdanego narodu w
2010
  mln % mln % mln %
Tatarstan 4,139 100 3,779 100 3,786 100
Tatarzy 1,575 43,3 2,013 52,92 2,042 54,0 3.554.485   3.268.151 5.347.706 4.280.718 5.310.649
Czuwasze 0,134   3.7 0,126   3.35 0,116   3,1          
Razem Turcy 1,709 47 2,139 56,27 2,158 57,1          
Rosjanie 1,765 48,5 1,118 39,5 1,501 39,7          
 
Baszkortostan 4,784 100 4,104 100 4,072 100          
Baszkirzy 0,863 21,9 1,221 29,8 1,172 29,5    452.087      412.267 1.379.727 1.152.404 1.584.554
Tatarzy 1,120 28.4 0,990 24.1 1,002 25,4          
Czuwasze 0,118   3 0,117   2.9 0,107   2,7          
Razem Turcy 2,101 54,3 2,328 56,8 2,281 57,6          
 
Rosjanie 1,548 39,3 1,491 36,3 1,432 36,1          
 
Czuwaszja 1,555 100 1,314 100 1,251 100          
Czuwasze 0,907 67,8 0,889 67,7 0,815 67,7    747.826      621.122 1.325.382 1.042.989 1.435.872
Tatarzy 0,036   2,7 0,036   2,8 0,034   2,8          
Razem Turcy 0,944 70,5 0,925 70,5 0,849 70,5          
 
Rosjanie 0,357 26.7 0,348 26,5 0,323 26,9          
 
Sacha 0,777 100 0,948 100 0,958 100          
Jakuci 0,365 33,4 0,432 45,5 0,466 49,9      11.562         11.593   456.288    450.140     478.085
Rosjanie 0,550 50,3 0,391 41.2 0,354 37,8          
 
Tuwa 0,295 100 0,305 100 0,307 100          
Tuwińczycy 0,198 64.3 0,235 77 0,249 82         8.131         14.635      242.754         253.673      263.934
Rosjanie 0,098 32 0,061 20.1 0,049 16,3          
 
Ałtaj 0,153 100 0,203 100 0,206 100          
Ałtajczycy 0,059 31 0,068 33,5 0,069 33,9             6.999         65.534           55.720        74.238
Kazachowie 0,010 5.6 0,012   6 0,012   6,2          
Razem Turcy 0,069 36,6 0,080 39,5 0,081 40,1          
 
Rosjanie 0,115 60.4 0,116 57,4 0,114 56,6          
 
Chakasja 0,255 100 0,546 100 0,532 100          
Chaka 0,062 11,1 0,065 12 0,063 12,1       10.201           9.316         52.217          42.604        72.959
Rosjanie 0,450 79.5 0,438 80.3 0,428 81,7          
 
Dagestan 2,042 100 2,584 100 2,910 100          
Kumycy 0,232 12.9 0,365 14,2 0,431 14,9       56.605         71.324      408.900        426.212    503.060
Nogaje 0,028   1.6 0,038   1,5 0,040   1,4       52.498         63.253         90.020          87.119     103.660
Razem Turcy 0,260 14,5 0,403 15,7 0,471 16,3          
 
Bałkaria 0,672 100 0,900 100 0,860 100          
Bałkarzy-K 0,071 9.4 0,105 11.6 0,109 12,7          3.475           4.347      
 
Rosjanie 0,240 31,9 0,226 25,1 0,193 22,5          
Karaczaj-Czer. 0,311 100 0,440 100 0,478 100          
Karaczaje-B 0,129 31,2 0,168 38,5 0,194 41       23.984         24.079       302.748         305.364     331.327
 
Rosjanie 0,176 42,4 0,148 33,6 0,150 31,6          

 

Konflikt baszkirsko-tatarski w Baszkortostanie
Władze baszkirskie Rahimowa - Hamitowa contra opozycja tatarska (przyczyny),
Baszkiryzacja, poprzednio tataryzacja Baszkirów zachodnich czyli zewnętrznych mówiących językiem zbliżonym do literackiego tatarskiego.  Żądania tatarskie (granice)
 
Tatarstan
 
Mintimer Szajmijew – 2010 – Rustam Mimihanow
 
Tatarska tożsamość: Tatarstańczycy (władze) czy Tatarzy (Ittifak – celem niepodległość)
 
Strategia samodzielności gospodarczej. Układ z czerwca 2007 – prawo do własnej współpracy gospodarczej z zagranicą (ropa) oraz samodzielność gospodarcza
 
Tatarzy – problem połączenia wszystkich Tatarów
Kazańscy,
Miszara – 0,5 mln baszkiryzowani
Kazim -
 
Problem zrusyfikowanych miast – patrz tablice – emigracja zarobkowa
Połowa uczniów w szkołach tatarskich (analiza tablicy)
 
Idea Idel – Uralu (obejmuje też Mari-El)
 
Kipczacy (Kumycy, Kazachowie)
 
Republika Ałtaj
 
Dawniej Ałtajczycy nazywani Ojrotami nie stanowili narodu lecz zatrzymali się na etapie wspólnot plemiennych. Religia – buddyzm, szamanizmu, kult ognia.
Problem tworzenia narodu: Ałtajczycy północni (Tubalarzy, Czełkanowie, Kumandyjczycy) - kipczacy i południowi (Altai-kiżi, Telengici, Teleutowie) – oguz-ujgur  
Język literacki oparty na dialekcie południowym, niezrozumiały na północy. Inteligencja pochodzi z południa. Inteligencja z północy dokonała secesji.
Na południu w rejonie koszagackim większość stanowią Kazachowie ze średniego żużu
 
Chakasja
- Północ – Kaczynowie
- Południe - Sagajowie

Panturkizm (wykorzystany przez bolszewików i zniszczony, Turcja Ozała)

MNIEJSZOŚCI I RUCHY NARODOWE: 
Artykuły